Dlaczego nowa „Lalka” tak dzieli widzów?

Pierwszym krokiem była eksploracja słownictwa i fraz według ratingów. Podzieliłem opinie na trzy grupy: 1–3, 4–7 i 8–10, a następnie porównałem charakterystyczne unigramy, bigramy i trigramy – czyli pojedyncze słowa oraz frazy dwu- i trzywyrazowe. Ten etap miał być prostym rozpoznaniem terenu: zanim zacznę pytać model językowy o znaczenie całych wypowiedzi, chciałem zobaczyć, jakiego języka używają różne grupy oceniających.

Już tutaj zaczęła się wyłaniać główna oś całej analizy. Wynik okazał się ciekawszy niż proste „krytycy chcą Prusa, zwolennicy akceptują zmiany”.

W grupie 1–3 bardzo wyraźnie występował język odrzucenia. Charakterystyczne były słowa „dno”, „gniot”, „tragedia”, „nieporozumienie”, „profanacja”, „porażka” i „żenada”. Jeszcze ciekawsze okazały się frazy: „nic wspólnego”, „nie Lalka”, „wspólnego książką”, „Prus grobie” czy „nosić tytułu Lalka”.

Na przykład fraza „nic wspólnego” występowała w 4,59% opinii z ocenami 1–3 wobec 0,65% poza tą grupą. „Nie da oglądać” pojawiała się w 1,69% niskich ocen i ani razu poza nimi.

To podsunęło pierwsze ważne rozróżnienie. Część komentarzy odrzucała serial jako dzieło: „gniot”, „dno”, „nie da oglądać”, „strata czasu”. Inne odrzucały go przede wszystkim jako adaptację: „to nie Lalka”, „nic wspólnego z książką”, „Prus w grobie się przewraca”, „nie powinno nosić tytułu Lalka”. Tych dwóch mechanizmów nie chciałem później wrzucać do jednego worka.

Sam język nie pokazuje jeszcze powodów krytyki, ale sugeruje, że niska ocena może wynikać z dwóch różnych sposobów odrzucenia serialu – jako nieudanego dzieła albo jako nieakceptowalnej wersji „Lalki”. To rozróżnienie stanie się później ważne przy analizie 25 aspektów.

W wysokich ocenach oczywiście pojawiała się pozytywna ewaluacja: „super”, „świetna”, „świetnie”, „znakomity”, „brawo”, „rewelacja”, „uwielbiam”. Bardzo mocno zaznaczało się też aktorstwo. Fraza „gra aktorska” występowała w 7,37% opinii 8–10 wobec 2,41% poza tą grupą, a „świetna gra” w 1,89% wobec 0,10%. Wśród charakterystycznych trigramów pojawiały się „świetna gra aktorska”, „aktorstwo najwyższym poziomie”, „wspaniałe kreacje aktorskie” i „doskonała gra aktorska”.

Najciekawsze były jednak konstrukcje „odbiega książki”, „wariacja temat”, „interpretacja Lalki”, „nie wierna adaptacja” czy „serial motywach powieści”. One również należały do charakterystycznego języka wysokich ocen.

To zmieniło charakter pierwszej hipotezy. Osoby wysoko oceniające serial nie muszą po prostu nie dostrzegać odejścia od Prusa. Przeciwnie – część z nich widzi je bardzo wyraźnie, ale nie traktuje automatycznie jako wady. Dla jednej osoby „to nie jest wierna Lalka” może oznaczać zdradę pierwowzoru, dla innej – interesującą wariację na jego temat.

H1a Ocena serialu może wiązać się nie tylko z dostrzeganiem zmian względem powieści, lecz przede wszystkim ze sposobem ich interpretowania. W opiniach negatywnych odejście od pierwowzoru może być konstruowane jako naruszenie tożsamości dzieła, natomiast w pozytywnych podobny fakt może być ramowany jako dopuszczalna reinterpretacja, wariacja lub autonomiczna adaptacja.

Silna obecność aktorstwa podsunęła drugą hipotezę: H2. Pozytywna ocena serialu może wiązać się z częstszym pozytywnym wartościowaniem jego wykonania aktorskiego i audiowizualnego. Na tym etapie nie ograniczałem jej wyłącznie do gry aktorskiej – później model miał sprawdzić również zdjęcia, scenografię, muzykę, reżyserię i inne elementy wykonania.

Obok zwykłych pochwał szczególnie ważne są frazy dotyczące aktorstwa oraz te, które jednocześnie przyznają, że serial odchodzi od książki. To właśnie ten drugi zestaw skierował dalszą analizę w stronę rozróżnienia między samym dystansem od Prusa a oceną tego dystansu.

Grupa środkowa mówiła trochę innym językiem. Charakterystyczne były „całkiem”, „momentami”, „jednak”, „trochę”, „niestety”, „wariacja”, „jako serial”, „ciekawa interpretacja”, „miłe zaskoczenie” czy „jednej strony”.

Zamiast jednoznacznego „gniot” albo „rewelacja” częściej pojawiała się konstrukcja: z jednej strony X, ale z drugiej Y. To właśnie ta grupa zapowiadała, że jedna ocena liczbowa może ukrywać kilka różnych ocen cząstkowych. Ktoś może zaakceptować reinterpretację, ale krytykować dialogi; chwalić aktorstwo, ale nie postacie; doceniać stronę wizualną, a jednocześnie uważać, że serial zbyt daleko odszedł od książki.

Grupa 4–7 jest szczególnie cenna, bo pokazuje język ambiwalencji i ważenia argumentów. To właśnie tutaj najłatwiej zobaczyć ograniczenie prostego podziału na „zwolenników” i „przeciwników”.

Eksploracja unigramów, bigramów i trigramów nie była końcem analizy. Była etapem generowania pytań. Samo słowo „Wokulski”, „Prus” albo „adaptacja” nie mówi przecież, czy autor komentarza coś chwali, krytykuje, czy tylko opisuje. Potrzebowałem sposobu na analizowanie znaczenia całych wypowiedzi.

W tym miejscu zaczęła się właściwa analiza znaczenia. Pierwsze frazy podpowiedziały H1a i H2, ale nie mogły ich rozstrzygnąć. Dlatego zamiast narzucać z góry kilka kategorii, wykorzystałem model językowy do jakościowego przeglądu kontrolowanych partii opinii. To model pomagał wyznaczyć 25 powtarzających się aspektów oceny serialu. Kategorie były doprecyzowywane między kolejnymi partiami, aż ich układ się ustabilizował. Dopiero wtedy ta sama mapa została użyta do systematycznej analizy wszystkich 1485 opinii.

W ten sposób powstała mapa 25 aspektów. Następnie model językowy analizował pełny zbiór 1485 opinii według tych samych zasad. Jedna wypowiedź mogła dotyczyć kilku aspektów, dlatego łącznie powstało 4335 przypisań. Przy każdym aspekcie model określał też kierunek wypowiedzi – pozytywny, negatywny, mieszany albo neutralny – oraz wskazywał fragment opinii uzasadniający decyzję.

Najczęściej pojawia się ogólna ocena serialu – 593 opinie. To naturalne. Ciekawsze jest jednak to, co znajduje się tuż za nią: reinterpretacja (397) i aktorstwo (396) są praktycznie remisowe. Dopiero potem pojawiają się tempo (336), relacja z Prusem (314), fabuła (281) i oczekiwania wobec adaptacji (273).

Dla mnie to pierwszy ważny wniosek: widzowie nie dyskutują wyłącznie o tym, czy serial jest „dobrze zrobiony”. Równie mocno dyskutują o prawie twórców do zmiany klasycznego tekstu. Reinterpretacja nie jest pobocznym tematem – jest jednym z centrów całej rozmowy.

Druga rzecz: częstość nie mówi jeszcze, czy dany element jest chwalony. Aktorstwo jest niemal równie częste jak reinterpretacja, ale jego bilans jest bardzo pozytywny: 335 ocen pozytywnych wobec 34 negatywnych. Scenografia ma 147 pozytywnych wobec 10 negatywnych, a warstwa wizualna 82 wobec 15. Wykonanie serialu ma więc kilka obszarów, wokół których tworzy się dość wyraźny konsensus.

Po drugiej stronie są dialogi i język: 18 pozytywnych ocen wobec 128 negatywnych. To nie jest aspekt „polaryzujący” w takim samym sensie jak postacie – tutaj krytyka zdecydowanie dominuje.

Żeby sprawdzić, czy niewierność rzeczywiście tłumaczy odrzucenie serialu, połączyłem dwa aspekty: stosunek do materiału źródłowego i ocenę reinterpretacji. Takich opinii było 76.

Aż 60 z 76 pozytywnie oceniało reinterpretację. Największa grupa – 48 opinii – po prostu zauważała dystans wobec książki, ale jednocześnie chwaliła nowe odczytanie. To 63,2% całej tej matrycy.

Jest też ciekawszy przypadek: 6 opinii negatywnie oceniało stratę względem oryginału, a mimo to pozytywnie oceniało samą reinterpretację. Widz może więc jednocześnie powiedzieć: „straciliście coś z Prusa” i „ale podoba mi się to, co zrobiliście w zamian”.

Na drugim biegunie znajduje się 10 opinii, które łączą negatywną ocenę odejścia od książki z negatywną oceną reinterpretacji. Tutaj dystans od Prusa staje się częścią szerszego odrzucenia nowej wersji.

Ocena liczbowa nie była używana podczas analizowania treści. Dopiero później zestawiłem ją z aspektami. Dzięki temu można zobaczyć, że pojedyncza nota ukrywa znacznie bardziej złożony obraz.

W zbiorze są 29 opinie z oceną 1–3, które jednocześnie pozytywnie oceniają aktorstwo. Jest też 30 bardzo niskich ocen, które chwalą scenografię. To świetny przykład, dlaczego „2/10” nie można automatycznie tłumaczyć jako „wszystko w serialu było złe”.

Reinterpretacja jest natomiast mocno związana z oceną całości. Wśród 287 opinii pozytywnie oceniających reinterpretację aż 65,5% wystawiło serialowi 8–10, a tylko 1,7% dało 1–3. Wśród 76 negatywnie oceniających reinterpretację 64,5% dało 1–3, a zaledwie 1,3% – 8–10. Średnie oceny to odpowiednio 7,96 i 3,00.

To nie dowodzi, że zaakceptowanie reinterpretacji powoduje wysoką ocenę. Pokazuje jednak, że stosunek do nowego odczytania jest jednym z najmocniej powiązanych z końcową notą elementów dyskusji.

Kiedy sprawdziłem, które aspekty pojawiają się w tych samych opiniach częściej, niż można by oczekiwać przypadkiem, zaczęły pojawiać się charakterystyczne pakiety odbioru.

Najmocniejszy jest pakiet realizacyjno-estetyczny. Muzyka i warstwa wizualna współwystępują 4,53 razy częściej niż wynikałoby z ich indywidualnej popularności, muzyka i scenografia 3,69 razy częściej, a scenografia i obraz 3,26 razy częściej. Aktorstwo także mocno łączy się z tym blokiem: ze scenografią pojawia się w 106 opiniach, a 93 z nich pozytywnie oceniają oba elementy.

Drugi pakiet jest dużo bardziej krytyczny. Dialogi i rezygnacja z dalszego oglądania pojawiają się razem 3,26 razy częściej niż oczekiwano. W każdym z 15 takich przypadków oba elementy są ocenione negatywnie. Nie można powiedzieć, że złe dialogi „powodują” wyłączenie serialu, ale wzorzec jest bardzo spójny.

Trzeci pakiet łączy postacie z tematami społecznymi i ideologicznymi. Te aspekty współwystępują 2,76 razy częściej niż oczekiwano. W 40 takich opiniach 20 ocenia oba elementy negatywnie, a 11 oba pozytywnie. To zapowiada konflikt, który najmocniej zobaczymy przy Izabeli.

Duża liczba krytycznych komentarzy nie musi oznaczać polaryzacji. Jeśli niemal wszyscy krytykują dialogi, mamy raczej zgodę niż podział. Za naprawdę spolaryzowany uznałem aspekt wtedy, gdy wśród jednoznacznych ocen silne są obie strony.

Najbardziej dzielą m.in. styl i odniesienia do innych dzieł, dobór obsady, postacie, reakcje emocjonalne, wątki społeczne i ideologiczne, ogólna ocena, fabuła, tempo oraz oczekiwania wobec adaptacji. Szczególnie ciekawe są postacie: 79 ocen pozytywnych i 100 negatywnych.

Najwyższy wskaźnik polaryzacji uzyskał obszar „Styl i odniesienia do innych dzieł”. W całej analizie pojawił się w 167 opiniach, a wśród jednoznacznie wartościujących wypowiedzi proporcje były niemal równe: 51 ocen pozytywnych i 58 negatywnych. Nie chodzi jednak wyłącznie o to, że jedni widzowie zauważają określone inspiracje, a inni nie. Często rozpoznają podobne zabiegi stylistyczne, lecz zupełnie inaczej je interpretują.

Najwyraźniej widać to w porównaniach z kinem Quentina Tarantino i Guya Ritchiego. Jeden z komentujących pisze, że „Skojarzenia z produkcjami Tarantino pracują zdecydowanie na plus tej produkcji!”, pojawiają się też pochwały „świeżego kina inspirowanego Tarantino i Ritchiem”. Dla tych widzów mieszanie konwencji i współczesny język filmowy są sposobem na odświeżenie klasycznej historii. W innych opiniach to samo odniesienie staje się zarzutem: pada zarzut „bezwstydnego ściągania poetyki Tarantino i Guya Richiego”, a inspiracja zostaje nazwana kopiowaniem cudzych pomysłów.

Podobnie działają porównania z Bridgertonami. Skojarzenie ze współczesnym serialem kostiumowym dla jednych oznacza atrakcyjne unowocześnienie, dla innych jest synonimem kiczu, wtórności albo stylu, który nie pasuje do świata „Lalki”. Ten sam rozdźwięk widać w ocenach całości: jeden z widzów opisuje serial jako „cudownie postmodernistyczny kolaż gatunków i stylów”, inny zarzuca twórcom kopiowanie rozwiązań znanych z kina Vegi czy Tarantino.

Dla części widzów te same odniesienia są świadomą inspiracją i zaletą serialu, dla innych naśladownictwem i dowodem braku oryginalności. Spór o styl nie przebiega więc wyłącznie między różnymi gustami estetycznymi. Dotyczy granicy między świadomą inspiracją a wtórnością oraz między twórczym mieszaniem konwencji a stylistyczną niespójnością.

Jednym z najbardziej polaryzujących obszarów okazały się reakcje emocjonalne widzów. Pojawiły się w 101 analizowanych opiniach: 51 miało wydźwięk pozytywny, 40 negatywny, 8 mieszany, a tylko 2 neutralny. Wśród jednoznacznych ocen daje to wskaźnik polaryzacji 0,88 – niemal idealną równowagę między dwiema stronami.

Co ciekawe, nie jest to spór o konkretny element produkcji, taki jak aktorstwo, dialogi czy scenografia. Chodzi o emocję, z jaką widz zostaje po seansie. Po jednej stronie pojawiają się zachwyt, wzruszenie i pozytywne zaskoczenie. Widzowie piszą: „Jestem zachwycona”, „chwyta za serce” czy wspominają o scenach, które „zostają na długo”. Po drugiej stronie język jest równie intensywny, ale emocje są odwrotne: rozczarowanie, niesmak, żal czy zażenowanie. Jedna z opinii podsumowuje to słowami: „Jakikolwiek komentarz nie odda zawodu jaki się czuje po obejrzeniu tego czegoś.”

Szczególnie interesujące są reakcje mieszane, ponieważ pokazują, że podział nie zawsze przebiega wyłącznie między widzami. Czasem występuje również w obrębie doświadczenia jednej osoby. Dobrym przykładem jest opinia: „Serial najpierw mnie zdziwił, potem wkurzył, a dalej – zachwycił.” W tym przypadku zmiana emocji następuje już podczas samego oglądania.

To dobrze pokazuje różnicę między krytyką a polaryzacją. Dialogi są oceniane przede wszystkim negatywnie, natomiast reakcje emocjonalne naprawdę dzielą odbiorców. Ten sam serial dla jednej grupy okazuje się przyjemnym zaskoczeniem i angażującym doświadczeniem, a dla drugiej – źródłem rozczarowania i irytacji. „Lalka” nie tylko skłania widzów do różnych ocen. W części przypadków wywołuje wręcz przeciwstawne emocje.

Tempo i zaangażowanie należą do tych elementów „Lalki”, przy których doświadczenia widzów niemal się rozchodzą. W 336 opiniach odnoszących się do tego aspektu 183 oceny były pozytywne, 122 negatywne, a 31 mieszanych. Wśród jednoznacznych ocen daje to wskaźnik polaryzacji 0,80. Po jednej stronie pojawiają się widzowie, dla których serial jest dynamiczny, wciągający i trudny do przerwania. Piszą: „Obejrzałam w jeden wieczór, bo nie mogłam się oderwać”, „Ten serial wciąga bez reszty” czy „Dwa dni i serial pochłonięty”. Po drugiej stronie dokładnie ten sam sześciogodzinny seans staje się doświadczeniem nużącym: pojawiają się „dłużyzny”, „Nuda nuda i jeszcze raz nuda”, a nawet stwierdzenie: „Poza tym serial nie wciąga, ma sporo dłużyzn, aż pierwszy raz w życiu użyłam funkcji przyspieszenia na Netflixie.” Szczególnie interesująca jest jednak trzecia grupa – widzowie, których odbiór zmieniał się w trakcie oglądania. W opiniach pojawiają się stwierdzenia: „Początkowo nudnawy ale rozkręcał się”, „Odc 1 i 2 męczące, potem robi się ciekawej” czy „Pierwsze dwa odcinki były dla mnie średnie, ale od trzeciego akcja naprawdę się rozkręcała”. Polaryzacja tempa nie sprowadza się więc wyłącznie do prostego sporu „nudny czy wciągający”. Dane pokazują również, że dla części odbiorców zaangażowanie zmienia się wraz z kolejnymi odcinkami – serial może najpierw odpychać, a później wciągnąć, albo przeciwnie: rozpocząć się dynamicznie i z czasem stracić impet. To sprawia, że tempo jest nie tylko jednym z częściej komentowanych elementów serialu, ale również jednym z tych, które najmocniej różnicują samo doświadczenie oglądania.

Jednym z najbardziej polaryzujących elementów „Lalki” okazał się dobór obsady. Spośród 88 opinii odnoszących się do castingu 48 miało wydźwięk pozytywny, 39 negatywny, a tylko jedna mieszany. Wśród jednoznacznych ocen daje to wskaźnik polaryzacji 0,90 – jeden z najwyższych w całej analizie.

Co ciekawe, spór nie sprowadza się do pytania, czy aktorzy dobrze grają. W opiniach pozytywnych pojawiają się stwierdzenia takie jak „dobór ról genialny” czy „Casting jest doskonały, nie ma tam chybionej roli”. Zdarza się nawet, że początkowe wątpliwości znikają w trakcie oglądania. Jeden z widzów pisze: „Początkowo byłem sceptyczny w sprawie obsadzenia Sandry w roli Izabeli. Jednak jak się okazało to genialne posunięcie.”

Po drugiej stronie znajdują się widzowie, dla których właśnie dopasowanie aktora do bohatera jest problemem. W odniesieniu do Izabeli Łęckiej pojawiają się opinie, że „Aktorka grająca Łęcką totalnie nie jest dopasowana do roli” albo że „Drzymalska zupełnie nie nadaje się do tej roli”. Ten sam wybór castingowy może być więc odbierany jako świeży i trafiony albo jako sprzeczny z wyobrażeniem postaci.

Jeszcze ciekawszy obraz pojawia się, gdy zestawimy casting z oceną samego aktorstwa. To jeden z najbardziej jednoznacznie chwalonych elementów serialu: wśród 396 opinii odnoszących się do gry aktorskiej 335 było pozytywnych, a tylko 34 negatywne. Tymczasem przy castingu proporcje wynoszą niemal pół na pół – 48 pozytywnych wobec 39 negatywnych.

Ta różnica pokazuje, dlaczego w analizie warto było potraktować te dwa aspekty osobno. Można doceniać sposób, w jaki aktor zagrał rolę, a jednocześnie uważać, że nie pasuje do postaci. W przypadku adaptacji znanej powieści casting podlega dodatkowej ocenie: widz konfrontuje aktora nie tylko z tym, co widzi na ekranie, ale również z własnym obrazem bohatera wyniesionym z książki lub wcześniejszych ekranizacji.

W przypadku Izabeli Łęckiej widać to szczególnie wyraźnie. Dyskusja o Sandrze Drzymalskiej nie jest więc wyłącznie dyskusją o jej warsztacie. Jest również sporem o to, jak powinna wyglądać i funkcjonować Izabela Łęcka we współczesnej reinterpretacji „Lalki”. To może tłumaczyć pozorny paradoks widoczny w danych: aktorstwo niemal łączy widzów, podczas gdy dobór aktorów mocno ich dzieli.

Izabela jest najlepszym przykładem tego, że te same zmiany można interpretować lustrzanie. Dla części widzów nadanie jej większej podmiotowości i własnej perspektywy pogłębia postać.

Dla drugiej strony dokładnie to samo przesunięcie jest dowodem na zbyt współczesne przepisanie bohaterki.

To nie jest więc wyłącznie konflikt o to, czy Izabela została zmieniona. Obie strony widzą zmianę. Różnią się w ocenie jej funkcji: jedna nazywa ją pogłębieniem i oddaniem głosu bohaterce, druga anachronizmem i utratą postaci Prusa.

Tu mechanizm jest podobny. „Odbrązowienie” dla jednej grupy jest wartością, dla drugiej oznacza degradację bohatera. Wokulski pokazuje więc, że spór o reinterpretację nie musi dotyczyć wyłącznie ideologii – może dotyczyć samej koncepcji bohatera.

Przy Rzeckim język krytyki jest bardziej jednostronny. Powtarza się poczucie utraty rozpoznawalnej tożsamości postaci. To dobry kontrast z Izabelą: nie każda zmiana bohatera wywołuje ten sam rodzaj polaryzacji.

Wątki społeczne i ideologiczne należą do najbardziej spolaryzowanych obszarów, ale dopiero analiza treści pokazała, że pod jedną etykietą kryją się różne konflikty.

Problematyka klasowa, arystokracja i nierówności są odbierane przeważnie pozytywnie: 30 ocen pozytywnych wobec 8 negatywnych.

Przy emancypacji i rolach płciowych proporcje są odwrotne: 38 negatywnych wobec 9 pozytywnych. I znowu centrum sporu często stanowi Izabela.

Jeszcze mocniejszy sygnał pojawia się przy formie przekazu. W 33 wypowiedziach, które bezpośrednio oceniają sposób komunikowania idei społecznych, 30 jest negatywnych, a 3 mieszane. Krytyka dotyczy głównie dosłowności, dydaktyzmu i braku subtelności.

To ważne rozróżnienie: krytyka sposobu opowiedzenia o feminizmie nie jest automatycznie krytyką samego feminizmu. W danych widać osoby wysoko oceniające serial, które jednocześnie krytykują łopatologiczność konkretnego wątku.

Szczególnym przypadkiem w dyskusji o emancypacji jest Eliza Orzeszkowa. W całym zbiorze 1485 opinii jej nazwisko pojawia się bezpośrednio w 15 wypowiedziach. To niewielka grupa, dlatego nie należy traktować jej jako reprezentatywnej dla wszystkich widzów, ale kierunek komentarzy jest wyraźny. Przygniatająca większość komentarzy krytykuje lub podważa sposób wykorzystania tej postaci.

Najciekawsze jest jednak to, że krytyka Orzeszkowej nie ogranicza się do widzów, którzy negatywnie ocenili cały serial. Jeden z komentujących wystawia produkcji 8/10, a mimo to stwierdza wprost: „Wprowadzenie postaci Orzeszkowej niepotrzebne.” Inny widz, również przy ocenie 8/10, pisze, że twórcy „na Orzeszkowej [...] połamali zęby”. Postać może więc zostać uznana za nietrafiony element reinterpretacji nawet wtedy, gdy sam serial jako całość zostaje oceniony wysoko.

To istotne rozróżnienie, ponieważ sugeruje, że krytyki tego wątku nie można sprowadzić do prostego odrzucenia całej nowej „Lalki”. W części opinii problemem nie jest sama próba uwspółcześnienia historii czy pokazania kobiecej perspektywy, lecz sposób, w jaki zostało to zrealizowane. Orzeszkowa staje się w tych komentarzach przykładem momentu, w którym reinterpretacja zostaje odebrana jako zbyt dosłowna, dydaktyczna albo sztucznie dopisana do historii.

To dobrze łączy się z szerszym wynikiem analizy wątków społecznych: krytyka często dotyczy nie tyle tego, o czym serial chce mówić, ile tego, w jaki sposób o tym mówi. Przypadek Orzeszkowej jest szczególnie czytelny, bo negatywne reakcje pojawiają się również u osób, które poza tym wysoko oceniają produkcję. Dzięki temu nie jest to tylko kolejny przykład krytyki serialu, ale konkretny sygnał miejsca, w którym nawet część jego zwolenników stawia reinterpretacji granicę.

W 273 opiniach widzowie nie tylko oceniali serial, ale formułowali reguły: czym adaptacja powinna być i na jakich warunkach wolno jej odchodzić od książki. To jedna z najciekawszych części analizy, bo pokazuje, że pytanie „wierna czy niewierna?” jest po prostu zbyt ubogie.

Największa grupa – 109 opinii – mówi o swobodzie reinterpretacji. 67 stanowisk jest pozytywnych, tylko 7 negatywnych.

70 opinii skupia się na kontrakcie z widzem. Aż 56 jest negatywnych. Ich logika często nie brzmi „nie wolno wam tego zrobić”, tylko „jeśli robicie aż tyle inaczej, nie obiecujcie mi «Lalki»”.

40 opinii proponuje inną strategię: potraktować serial jako autonomiczne dzieło. Tylko jedna z nich ma negatywne stanowisko wobec takiej ramy.

34 opinie mówią o potrzebie aktualizowania klasyki; 26 jest pozytywnych.

Na koniec wybrałem 188 opinii, w których widz ujawniał co najmniej dwa z trzech kluczowych elementów: stosunek do Prusa, ocenę reinterpretacji i oczekiwania wobec adaptacji. Po jakościowej weryfikacji powstało pięć modeli odbioru. Nie są to „typy ludzi”, tylko pięć powtarzających się sposobów argumentowania.

Najprostsze wyjaśnienie sporu – „jedni chcą wiernego Prusa, drudzy nowoczesnej wersji” – po przejrzeniu 1485 opinii okazuje się za mało precyzyjne.

Po pierwsze, wykonanie serialu i jego interpretacja to dwie różne sprawy. Można dać 2/10 i chwalić aktorów. Można zachwycać się scenografią i jednocześnie odrzucać dialogi. Można zaakceptować reinterpretację, ale odrzucić sposób napisania Izabeli.

Po drugie, sama odległość od książki nie rozstrzyga odbioru. 60 z 76 opinii, które jednocześnie mówiły o materiale źródłowym i reinterpretacji, pozytywnie oceniało reinterpretację. Dystans od Prusa może być wadą, neutralnym faktem albo wręcz warunkiem powstania czegoś interesującego.

Po trzecie, widzowie stawiają adaptacji różne warunki. Dla jednych twórca ma prawo do niemal wszystkiego. Dla innych powinien zachować rdzeń. Jeszcze inni mówią: zmieniaj, ale uczciwie nazwij to wariacją. Są też tacy, którzy pytają wyłącznie o rezultat: co dzięki tej zmianie osiągnąłeś?

Dlatego najciekawsze pytanie po tej analizie nie brzmi: „Czy «Lalka» jest wierna Prusowi?”. Brzmi: „Na jakich warunkach widz jest gotów zaakceptować odejście od Prusa?”

Ten projekt jest dla mnie również przykładem tego, jak można pracować z dużą liczbą nieuporządkowanych wypowiedzi. 1485 komentarzy czytanych jeden po drugim szybko zamienia się w szum. Po rozłożeniu ich na 25 aspektów zaczynają być widoczne wzorce: co jest konsensusem, co prawdziwą polaryzacją, które elementy występują razem i gdzie dwie osoby opisują tę samą zmianę, ale nadają jej przeciwne znaczenie.

To właśnie jest dla mnie najciekawsze w analizie danych jakościowych: nie zastępować ludzi średnią, tylko wykorzystać dane do lepszego zobaczenia różnic między ich argumentami.

Nie ukrywam roli AI w tym projekcie – przeciwnie, była ona jednym z powodów, dla których w ogóle chciałem przeprowadzić tę analizę. Interesowało mnie, czy model językowy może pomóc uporządkować 1485 niejednoznacznych wypowiedzi bez sprowadzania ich do prostego „pozytywne/negatywne”.

Opinie pochodziły z pierwszego tygodnia po premierze i z Filmwebu. Nie wszystkie były dostępne w jednym miejscu: pojawiały się w różnych widokach, część się powtarzała, a część treści była ukryta. Po deduplikacji miałem 1507 unikalnych wpisów. Do analizy treści nadawało się 1485; w 22 przypadkach tekst potrzebny do analizy nie był dostępny.

Porównałem język ocen niskich i wysokich. Ten etap pokazał pierwsze różnice – na przykład język odrzucenia po stronie ocen 1–3 i język pochwały aktorstwa po stronie 8–10 – ale przede wszystkim wygenerował pytania do dalszej analizy.

Nie narzuciłem od razu gotowej listy kategorii. Model analizował kontrolowane partie opinii, a ja obserwowałem, jakie tematy powtarzają się w wypowiedziach. Po każdej partii definicje były doprecyzowywane. Po 120 opiniach główna mapa kategorii przestała się istotnie zmieniać i została zamrożona na 25 aspektach.

Zanim przeszedłem do pełnych 1485 opinii, przygotowałem próby kontrolne i porównałem decyzje modelu z ręcznie przygotowanym wzorcem. Błędy – na przykład mylenie samego odejścia od Prusa z oceną reinterpretacji – posłużyły do doprecyzowania zasad. Następnie model został sprawdzony na kolejnej, wcześniej niewidzianej partii.

Każda opinia mogła dostać kilka aspektów. Dla każdego model określał osobno kierunek wypowiedzi i zapisywał fragment komentarza, na którym opierał decyzję. Ocena 1–10 była na tym etapie ukryta, żeby liczba gwiazdek nie sugerowała modelowi, czy komentarz należy odczytać pozytywnie czy negatywnie. Łącznie powstało 4335 przypisań.

Po klasyfikacji porównałem aspekty z ocenami 1–10, sprawdziłem, które elementy występują razem i które rzeczywiście dzielą widzów. Następnie wracałem z modelem do wybranych grup komentarzy – między innymi do postaci, wątków społecznych i oczekiwań wobec adaptacji – żeby przejść z pytania „ile?” do pytania „dlaczego widzowie argumentują w ten sposób?”.

To analiza opinii zamieszczonych na Filmwebie, a nie reprezentatywny sondaż wszystkich widzów czy całego społeczeństwa. Wyniki opisują pierwszą falę publicznych reakcji użytkowników Filmwebu w pierwszym tygodniu po premierze. Część późniejszych podziałów – na przykład pięć modeli odbioru czy cztery osie wątków społecznych – ma charakter eksploracyjny i służy lepszemu zrozumieniu wzorców w tym konkretnym materiale.